Co to jest lateks?

Trudno sobie wyobrazić współczesny świat bez wyrobów lateksowych. Czym właściwie jest lateks? Jak się go pozyskuje? Czy różni się od kauczuku? Jaka jest różnica między lateksem naturalnym a syntetycznym?

Lateks — mleczko z drzewa kauczukowego

Lateks jest naturalnym sokiem o konsystencji mleka, pozyskiwanym przez nacięcie kory drzewa kauczukodajnego. Mleczko lateksowe otrzymuje się z ponad 2000 gatunków roślin, a najbardziej popularne źródła to kauczukowiec brazylijski, gwajula srebrzysta i mniszek kok-sagiz.

Zastosowanie soku z drzew kauczukowych odkryto w Ameryce Środkowej na długo przed przybyciem Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Tubylcze plemiona smarowały sobie buty i ubrania wierzchnie wydzieliną kauczukową, żeby chronić się przed deszczem — i to one jako pierwsze wynalazły piłkę kauczukową.

Od ciekawostki do surowca przemysłowego

Przybysze ze Starego Kontynentu szybko zainteresowali się nadzwyczajnymi właściwościami kauczuku i rozpoczęli badania nad jego zastosowaniem w przemyśle. Naturalny kauczuk był jednak kapryśnym materiałem: w gorącym otoczeniu stawał się miękki i plastyczny, a w zimnym twardy i kruchy. W dodatku przeraźliwie śmierdział. Przy okazji tych eksperymentów udało się odkryć inne jego zastosowania — na przykład gumkę do ścierania ołówka.

Gdy Charles Goodyear w 1839 roku przez przypadek rozlał mieszaninę kauczuku na rozgrzany piec, rozpoczął tym samym erę wulkanizacji. „Czarne złoto”, jak nazywano kauczuk, stało się ogólnoświatową obsesją — i powodem dewastacji amerykańskiej dżungli oraz eksterminacji lokalnej ludności. Z nasion drzew kauczukowych przewiezionych do Azji, a później Afryki, powstały kolejne ogromne plantacje. Opony, rękawiczki, uszczelki, ubrania, cewniki, maski, elementy maszyn — lista zastosowań wydawała się nie mieć końca, a popyt na sok lateksowy gwałtownie rósł. Równolegle ruszyły badania nad syntetycznym zamiennikiem.

Czym jest kauczuk i czym różni się od lateksu?

Zbieracz kauczuku robi na korze drzewa nacięcie w kształcie litery „V”. Nacięcie nie jest głębokie, ponieważ potrzebne jest mleczko lateksowe znajdujące się w wierzchniej części kory, a nie żywica drzewa. Poniżej nacięcia umieszcza się naczynie — z jednego nacięcia przez trzy godziny zbiera się około 200 ml mleczka.

Naturalny lateks zawiera 65% wody i 35% kauczuku. W jego skład wchodzą ponadto białka, węglowodany, tłuszcze, związki nieorganiczne i poliizopren. Lateks szybko ulega koagulacji, więc do ustabilizowania jego stanu używa się środków konserwujących na bazie amoniaku. W trakcie dalszej obróbki izoluje się białka, ponieważ mają one działanie alergizujące. Lateks syntetyczny uzyskuje się natomiast poprzez syntezę chemiczną w wyniku polimeryzacji emulsyjnej — jest końcowym lub pośrednim efektem wytwarzania sztucznego kauczuku.

Lateks jako materiał do wyrobu materacy

Jednym z kluczowych zastosowań lateksu jest branża meblowa — z tego materiału wykonuje się dużą część materacy i pianek. Materac lateksowy znakomicie współpracuje z ciężarem leżącej osoby: nie zapada się, a ugina wyłącznie w miejscach nacisku. Odpowiada za to jego komórkowa budowa. Energia nacisku na jedną komórkę jest przekazywana i rozpraszana na sąsiednie, więc materac poddaje się precyzyjnie tylko w aktywnej strefie.

Jest to szczególnie istotne, gdy na jednym materacu śpią dwie osoby o różnej wadze — budowa lateksu nie pozwala, by większy ciężar jednego użytkownika wpływał na pozostałą część łóżka. Materiał lateksowy jest przy tym bezszelestny, nie skrzypi i nie wydaje irytujących dźwięków. Jest za to elastyczny, miękki i trwały, a także dobrze wpływa na krążenie.

Lateks syntetyczny czy naturalny?

Na rynku dostępne są materace lateksowe o różnym udziale lateksu naturalnego i kompozytów syntetycznych. Osoby uczulone na substancje takie jak wełna, kokos czy włosie końskie mogą wybierać wśród materacy z lateksu syntetycznego — nie alergizuje on i ma właściwości antygrzybiczne. Dodatkowo dobrej jakości pokrowiec ochroni materac przed zabrudzeniem i wzmocni działanie przeciwuczuleniowe.