Co to jest faza snu REM?

Jaką rolę pełni faza snu REM w życiu człowieka? Od momentu narodzin do chwili śmierci każdy z nas przesypia część doby. Sen, podobnie jak oddychanie, jest immanentnym elementem życia i jest niezbędny dla zdrowia. Czym jest sen, z jakich etapów się składa i co dzieje się z nami podczas fazy REM?

Czym jest sen i dlaczego jest tak ważny?

Sen to naturalna zmiana stanu świadomości, charakteryzująca się rozluźnieniem ciała, postawą spoczynku, zwiotczeniem mięśni i ograniczoną reakcją na bodźce z zewnątrz. Jest niezbędny do regeneracji ciała i umysłu, naprawy komórkowej i koniecznego odpoczynku. Podczas snu wydziela się hormon wzrostu i utrwalają się ślady pamięciowe.

Na poszczególnych etapach życia człowiek potrzebuje różnej ilości snu. Niemowlęta i bardzo małe dzieci przesypiają praktycznie większą część doby: od kilkunastu do dwudziestu godzin. Tak duża ilość snu jest niezbędna do prawidłowego rozwoju mózgu i centralnego układu nerwowego w pierwszych miesiącach życia. Z upływem lat zapotrzebowanie maleje. Nie istnieje jedna uniwersalna tabela — za idealną długość snu przyjmuje się taką liczbę godzin, która doprowadzi organizm do pełnej regeneracji. Jednym wystarcza pięć godzin, innym potrzeba ośmiu.

Etapy snu człowieka — faza REM i NREM

Człowiek od zarania cywilizacji był zafascynowany „małą śmiercią”, czyli snem i marzeniami sennymi. Pierwsze doniesienia o badaniach snu pochodzą z czasów starożytnego Egiptu; również Hipokrates prowadził obserwacje roli, jaką sen odgrywa w życiu człowieka. Rozważania te dotyczyły jednak częściej filozofii niż medycyny.

Poważny zwrot nastąpił dopiero wraz z wynalezieniem aparatu EEG (elektroencefalografu) w 1929 roku, który pozwolił rejestrować spontaniczną czynność bioelektryczną mózgu. W latach 50. XX wieku w Chicago badacze Kleitman, Dement i Aserinsky jako pierwsi wyodrębnili dwie fazy snu, różniące się częstotliwością ruchów gałek ocznych — NREM (non-rapid eye movement) i REM (rapid eye movement) — oraz powiązali je z występowaniem marzeń sennych.

Faza NREM i jej cztery stadia

Faza NREM występuje w pierwszej części snu i charakteryzuje się powolnymi ruchami gałek ocznych. Dzieli się na cztery stadia:

1. Pierwsze chwile przed zaśnięciem, gdy leżymy nieruchomo, a przez głowę przelatują splątane, niespójne myśli. Wciąż odczuwamy bodźce z otoczenia. EEG rejestruje w tym momencie zanikanie fal alfa, a gałki oczne poruszają się coraz wolniej.
2. Przestajemy rejestrować bodźce z otoczenia, gałki oczne zamierają.
3. Mózg pracuje w zakresie fal delta — następuje głęboka faza snu.
4. Ciało wykonuje drobne, nieskoordynowane ruchy, pojawiają się pierwsze obrazy i mózg powoli wchodzi w fazę REM.

Faza REM

Faza REM charakteryzuje się szybkimi ruchami gałek ocznych, zwiotczeniem mięśni i występowaniem marzeń sennych. U osób dorosłych fazy NREM i REM przeplatają się średnio 4–5 razy w ciągu nocy.

Zaburzenia snu i konsekwencje bezsenności

Sen jest podstawową potrzebą organizmu, podobnie jak oddychanie i odżywianie. Jego brak lub zaburzenie skutkuje narastającym zmęczeniem i może stać się przyczyną wielu groźnych chorób. Mózg człowieka pozbawionego przez dłuższy czas snu pracuje na zwolnionych obrotach — jest to szczególnie groźne u osób prowadzących pojazdy lub odpowiadających za zdrowie innych. Istnieją badania wskazujące, że długotrwałe niedobory snu mogą prowadzić do depresji, zawału serca i udaru. Przyjmuje się również, że zaburzenia snu zwiększają zapadalność na choroby nowotworowe i problem otyłości, a ogólna jakość życia znacząco się obniża.

Rodzaje problemów ze snem

Zaburzenia snu jako jednostka chorobowa zostały skatalogowane w polskiej i międzynarodowej klasyfikacji chorób. Najbardziej szczegółową klasyfikację opracowała w 2005 roku Amerykańska Akademia Medycyny Snu — wyróżnia ona kilkaset rodzajów zakłóceń, m.in. bezsenność, zaburzenia oddychania, hipersomnie, parasomnie i zaburzenia rytmu okołodobowego. Do najczęstszych należą:

• Zespół przyspieszonej fazy snu — zaburzenie rytmu dobowego występujące głównie u osób starszych.
• Zespół opóźnionej fazy snu — zbyt późne zasypianie w nocy lub nad ranem, a następnie odsypianie do późnych godzin dziennych.
• Zespół nagłej zmiany strefy czasowej — utrapienie podróżnych, znane powszechnie jako jet lag.

Kiedy jesteśmy senni, a kiedy aktywni?

Przyjmuje się, że najwyższy poziom senności u dorosłego człowieka występuje między północą a szóstą rano. Kolejna fala nadchodzi około godziny czternastej — i to właśnie wtedy, według dostępnych statystyk, dochodzi do największej liczby wypadków drogowych. Refleks i reakcje poznawcze osoby niewyspanej są znacznie obniżone, w stopniu przypominającym możliwości psychofizyczne osób pod wpływem alkoholu. Dlatego tak ważne jest dbanie o higienę snu.